Starfsnám á háskólastigi – nám, starf eða greiði?

eftir Erna Sigurðardóttir

Háskólar eru þungamiðjan í þekkingarsamfélagi 21. aldarinnar. Um allan heim leggja stjórnvöld áherslu á að styrkja gæði náms og kennslu í háskólum til þess að skólarnir geti svarað margvíslegum og síbreytilegum þörfum samfélags og atvinnulífs. Samkeppnishæfni þjóða helst því í hendur við öflugt og skapandi starf í háskólum. Öflug tengsl milli háskóla og atvinnulífs eru nauðsynleg og er starfsnám eitt mikilvægasta verkfærið til að efla þau. Ávinningur starfsnáms er margvíslegur en það veitir nemum tækifæri til að kynnast betur tilvonandi starfsvettvangi, ásamt því að tengja námið við raunhæf viðfangsefni í raunverulegu vinnuumhverfi. Þá snúa nemar til baka ríkari af reynslu sem þeir miðla inn í skólastarfið. Þeir stækka tengslanet sitt og auka möguleika sína á að fá starf að námi loknu, enda eykur starfsnám starfshæfni þeirra. Fyrirtæki og stofnanir bjóða upp á starfsnám m.a. til þess að koma til móts við háskólana og nemendur þeirra, en um leið er þetta tækifæri til að finna hæfa og efnilega framtíðarstarfskrafta. Fyrirtækin þurfa að leggja töluvert á sig, enda tímafrekt að þjálfa óreyndan starfsmann. Þegar uppi er staðið njóta allir góðs af fyrirkomulaginu.

Starfsnám hefur verið hluti af námi í ýmsum námsgreinum um áraraðir. Það er því athyglisvert að það er ekki til reglugerð um starfsnám á háskólastigi. Hins vegar er til staðar reglugerð nr. 840/2011 er fjallar um vinnustaðanám og starfsþjálfun á vinnustað fyrir framhaldsskólastig. Pistlahöfundur er meistaranemi í lögfræði og er nærtakasta dæmið því starfsnám laganema þó að ýmis sjónarnarmið sé hægt að heimfæra á starfsnám í öðrum greinum.

Afleiðingar aukinnar samkeppni

Eftir því sem framboð af háskólamenntuðu starfsfólki eykst á vinnumarkaðnum er eðlilegt að samkeppni og kröfur aukist. Í dag eru fjórir háskólar á landinu sem bjóða upp á nám í lögfræði. Nemendum stendur meðal annars til boða að fara í starfsnám á meistarastigi og eru formlegar reglur háskólanna um starfsnámið allt frá því að vera nokkuð skýrar yfir í að vera ekki til staðar yfir höfuð. Hagsmunir laganema sem sækja í starfsnám eru fólgnir í að fá verðmæta reynslu á meðan þeir eru í námi meðal annars til þess að auka samkeppnishæfni sína.

Það eru reglulega fluttar fréttir af atvinnuleysi lögfræðinga og er raunin sú að atvinnuleysi lögfræðinga hefur aukist umfram aðrar háskólastéttir. Samkeppnin um störfin þar af leiðandi mikil sem gerir það að verkum að laganemar og/eða nýútskrifaðir lögfræðingar eru tilbúnir að leggja ýmislegt á sig til þess að öðlast forskot. Mörkin milli starfsnáms annars vegar og ólaunaðs starfs hins vegar eru þó óskýr.

Í ljósi þess að reglugerð um starfsnám á háskólastigi er ekki til staðar og vegna fyrrgreindar samkeppni, er hætta á að fyrirtæki og stofnanir misnoti stöðu þessara einstaklinga, en að sögn formanns Stéttarfélags lögfræðinga eru vísbendingar um að fyrirtæki séu að leggja niður launaðar stöður og manna þær með starfsnámi m.a til þess að komast hjá því að borga laun. Það er því nauðsynlegt að skilgreina hvað er starfsnám og í hverju það felst til að sporna við slíkri þróun.

Gæði starfsnáms og mikilvægi aðkomu háskólanna

Eins og staðan er í dag er því ólíklegt að gæði starfsnáms séu tryggð. Í einhverjum tilvikum er „ráðningaferlið“ fyrir starfsnámið á vegum viðkomandi fyrirtækis eða stofnunar og því oft án aðkomu háskólanna. Þá senda nemendur einkunnir og ferilskrá með umsókn og í einhverjum tilvikum kynningarbréf og jafnvel meðmæli. Nánari útfærsla á „starfinu“ og vinnutíma ætti ekki að fara eftir samkomulagi nemanda við fyrirtækið eða stofnunina. Aðkoma skólans er nauðsynleg hér enda samningsstaða nemanda við fyrirtæki eða stofnun ekki sérlega góð, eðli máls samkvæmt. Fyrir þurfa að liggja skjalfestar skyldur allra hlutaðeigandi aðila, þ.e. nemanda, háskóla og fyrirtækis eða stofnunar, svo ljóst sé til hvers sé ætlast af aðilum.

Eftirfarandi er hugmynd að ferli sem tryggir gæði starfsnám og hagsmuni nemanda:

Ferlið:

  • Undirritaður, formlegur starfsnámssamningur milli háskóla og einstakra stofnana eða fyrirtækja þarf að vera til staðar.
  • Umsókn um starfsnám og samþykki frá viðkomandi háskóla þarf að liggja fyrir áður en námið hefst, svo ekki ríki óvissa um hvort nemandi fái einingar metnar og þá hve margar. Þá geta nemendur gert aðrar ráðstafanir varðandi skráningar í námskeið, ef við á.
  • Fyrirtæki eða stofnun tilnefnir leiðbeinanda ( mentor) í upphafi. Eftirlit og eftirfylgni felst í því að nemi vinni undir eftirliti leiðbeinanda sem feli honum verkefni sem eru til þess fallin að auka þekkingu hans og hæfni til að vinna að úrlausn verkefna.
  • Að loknu starfsnámi ætti nemandi að skila vinnuskýrslu, staðfestri af leiðbeinanda til deildarinnar. Háskólinn metur á grundvelli vinnuskýrslu og umsagnar leiðbeinanda hvort að nemandi hafi lokið námskeiðinu með fullnægjandi hætti.

Atriði sem þurfa að vera skilgreind:

  • Lærdómsviðmið þurfa að vera ítarlega skilgreind svo að nemandinn viti til hvers er ætlast af honum og hvað hann á að kunna að loknu starfsnámi.
  • Fjöldi ECTS-eininga fyrir starfsnámið á að vera í samræmi við vinnuframlag. Að jafnaði eru 25 – 30 vinnustundir að baki hverrar ECTS einingar.
  • Það þarf að vera ljóst á hvaða tímabili yfir önnina starfsnámið fer fram (fjöldi vikna) og gæta þarf að vinnutíminn passi inn í stundatöflu viðkomandi.

Laun fyrir starfsnám?

Varðandi greiðslur fyrir vinnuframlag starfsnema er stundum bent á að „greiðslan“ sé í formi eininga. Starfsnám er í flestum tilfellum eingöngu í boði á meistarastigi en þá hefur nemi þegar lokið BA gráðu í lögfræði sem nemur 180 ECTS einingum. Félagsaðild að Stéttarfélagi lögfræðinga hafa allir launþegar sem lokið hafa að lágmarki 180 ECTS einingum í lögfræði frá viðurkenndum háskóla. Í kjarasamningum, þar með talið þeim sem Stéttarfélag lögfræðinga á aðild að, er kveðið á um hvaða lágmarkslaun skuli greidd fyrir tiltekin störf. Vinnuveitendum er þannig með öllu óheimilt að ráða til sín starfsmenn á lakari kjörum en kjarasamningar kveða á um. Samningar sem kveða á um lakari kjör en kjarasamningar kveða á um eru ógildir sbr. 1. gr. laga nr. 55/1980 um starfskjör launafólks og skyldutryggingu lífeyrisréttinda.  Launagreiðslur fyrir vinnuframlagið ættu að vera heimilaðar enda er mikilvægt að kjör háskólamenntaðra á vinnumarkaði enduspegli fjárfestingu í menntun.

Háskólarnir bera ábyrgð

Ef að starfsnám á að vera hluti af háskólanámi og tilgangur þess er að auka reynslu og hæfni nemenda með því að tengja námið við atvinnulífið, er lykilatriði að það fari fram fyrir milligöngu háskólanna. Þá er hægt að tryggja að um starfsnámið gildi sambærilegar gæðakröfur og um önnur námskeið á háskólastigi. Starfsnám og umræðan um það er sannarlega hagsmunamál laganema og jafnframt mikilvægt fyrir alla stéttina. Skýrt verður að vera að um sé nám að ræða. Ennfremur að lokað sé á þann möguleika að fyrirtæki og stofnanir hafi ókeypis eða ódýran aðgang að sérfræðivinnuafli. Ávinningur af skýrum reglum í kringum starfsnám er öllum til hagsbóta og mun leiða af sér virðingu fyrir sérfræðivinnuafli.

Erna Sigurðardóttir

Pistlahöfundur

Erna stundar meistaranám í lögfræði við Háskólann í Reykjavík. Um þessar mundir er hún fulltrúi nemenda í Gæðaráði íslenskra háskóla. Hún var hagsmunafulltrúi HR-inga, sat í stjórn Stúdentafélagsins jafnhliða námsráði HR. Hún gegndi embætti formanns Lögréttu, félags laganema, skólaárið 2015-2016 auk þess sem hún átti sæti í hagsmunaráði laganema frá 2013-2016.