Ekki þegja

eftir Inga María Hlíðar Thorsteinson

Í ævintýrinu um Pétur Pan og Kaptein Krók er ekki að undra að Kapteinn Krókur fyllist taugaveiklun í hvert skipti sem hann heyrir tikk-takk í klukku (sjá myndband). Pétur Pan hjó af honum hendina og fleygði henni fyrir krókódíl. Sami krókódíll gleypti síðan klukku sem hélt áfram að ganga inni í maganum á honum með tilheyrandi klukkutifi. Eftir þetta atvik var því nóg fyrir Kaptein Krók að heyra tikk-takk hljóð til að umturnast af hræðslu.

Harry Potter horfði á Voldemort myrða foreldra sína. Hann endurupplifir þann hræðilega atburð í vöku og draumi og reynir að komast hjá aðstæðum og deyfa allt sem minnir á atvikið. Hann finnur fyrir tilfinningalegum dofa og minnisleysi. Þjáist af svefntruflunum. Á erfitt með að einbeita sér. Fær reiðiköst og/eða hrekkur í kút af minnsta tilefni…

Allt eru þetta einkenni áfallastreituröskunar en rannsóknir sýna að þeir sem hafa orðið fyrir kynferðislegu ofbeldi eru í mikilli hættu á að þróa með sér áfallastreituröskun. Því alvarlegra sem ofbeldið var, því meiri líkur en allt að 60% þolenda kynferðisofbeldis þróa með sér áfallastreituröskun.

Gleymt og grafið?

Margar konur hafa nýlega stigið fram og deilt reynslu sinni af kynferðisofbeldi og kynferðislegri áreitni. Oft reynist erfitt og sársaukafullt að rifja upp minningar tengdar ofbeldi sem veldur því að konur sjá lítinn ávinning í því að segja frá. Ef ávinningurinn að segja frá ofbeldinu virðist lítill eða enginn er hætt við því að konur sjái ekki tilganginn með því að ýfa upp sárin og segja frá. Í staðin þegja þær og telja sér jafnvel trú um að vandamálið sé minniháttar og að þær séu búnar að vinna í því með því að leggja það til hliðar.

Mörgum árum síðar, þegar allt virðist gleymt og grafið, getur slík reynsla þó haft sorglegar afleiðingar á þeim tíma sem flestir álíta hinn gleðilegasta. Þegar von er á barni.

Meðganga og fæðing er nefnilega álagstími, bæði andlega og líkamlega. Miklar breytingar verða á líkama kvenna og þær fara í gegnum þroskandi ferli á meðgöngunni. Í raun er ekki aðeins barn að þroskast og fæðast, heldur heil fjölskylda. Í fæðingunni sjálfri getur þó ýmislegt minnt á ofbeldið vegna þess hve berskjölduð konan er í aðstæðunum. Ókunnug manneskja, oftast ljósmóðir, þarf að til dæmis oft að koma við kynfæri konunnar, sem getur valdið því að konan endurupplifi ofbeldið sem hún varð fyrir. Ef ljósmóðirin og/eða aðrir umönnunaraðilar í fæðingunni vita ekki af sögu konunnar, er líklegra að konan upplifi skilningsleysi af þeirra hálfu vegna þess að þau vita ekki hvað hún er að ganga í gegnum. 

Hvaða konur?

Konur sem hafa orðið fyrir kynferðislegri misnotkun finna oftar fyrir ýmsum meðgöngukvillum, svo sem brjóstsviða, bakflæði, bakverkjum, svima, yfirliði og fyrirvaraverkjum en aðrar konur. Þær virðast almennt nota heilbrigðiskerfið meira en konur sem hafa ekki orðið fyrir misnotkun, og á það einnig við á meðgöngu. Þegar konur mæta oftar í mæðraskoðun en aðrar konur vegna minniháttar kvilla ætti það því að kveikja á viðvörunarbjöllum hjá ljósmæðrum í mæðravernd.

Einnig eru konur sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi oftar einhleypar, ungar, með lítinn félagslegan stuðning, atvinnulausar, reykja frekar og eru í ofþyngd í upphafi meðgöngu. Þær eiga oftar að baki fóstureyðingar og fósturlát en aðrar konur. Kynsjúkdómar og þvagfærasýkingar eru einnig algengari, auk svefnvandamála og andlegrar vanlíðunar (1).

Ef kona er með marga af þeim áhættuþáttum sem voru taldir upp hér að framan ætti ljósmóðir að vera vakandi fyrir því að hún gæti einhvern tímann hafa orðið fyrir ofbeldi. Rannsóknir sýna að konur sem hafa verið beittar ofbeldi vilja gjarnan að heilbrigðisstarfsfólk spyrji út í ofbeldi og þeim þykir vænt um að vera spurðar, þó þær séu ekki tilbúnar að segja frá ofbeldinu strax. Oft þarf að spyrja þær nokkrum sinnum áður en þær þora að segja frá. En afhverju ætti að spyrja konur út í kynferðislegt ofbeldi/misnotkun og hvaða ávinning hafa konurnar af því að segja frá því?

Segið frá… og hvetjið vinkonur ykkar til að segja frá

Nokkrar rannsóknir hafa sýnt að konur með sögu um kynferðislega misnotkun eru líklegri til að upplifa hugrof í fæðingu en aðrar konur, en þá verða þær fyrir truflun á skynjun eða upplifun af umhverfinu. Svo virðist sem líkaminn grípi til þess bjargráðs að aftengja þær aðstæðum til að hlífa þeim, en þá geta þær upplifað óraunveruleikatilfinningu, misst tengsl við líkama sinn, misst tímaskyn og jafnvel upplifað tímabundið minnisleysi. Í slíkum aðstæðum hafa konur litla stjórn á því sem fer fram en ein helsta ástæða þess að konur upplifa fæðingu á slæman hátt er þegar þær missa stjórn á aðstæðum. Því er mikilvægt að stuðla að samráði við konur í fæðingu svo þær upplifi að þær séu við stjórn. Þar skiptir höfuðmáli að traust skapist á milli konunnar og ljósmóðurinnar.

Því getur verið betra fyrir konur með sögu um kynferðisofbeldi að segja ljósmóður sinni frá því svo hún geti lagt sig fram við að nálgast hana sérstaklega varlega. Gott væri fyrir þær konur að gera fæðingaráætlun eða „óskalista“ á meðgöngunni til að undirbúa sig fyrir fæðinguna. Á listanum geta þær t.d. óskað eftir því að innri skoðunum (þegar útvíkkun er athuguð) verði haldið í lágmarki og mikið sé lagt upp úr verkjastillingu snemma í ferlinu, svo þær finni minna til og að færri atburðir (líkt og innri skoðanir) minni þær á ofbeldið sem þær urðu fyrir.

Ljósmæður og fæðingarlæknar sem vita af konum með sögu um misnotkun ættu alltaf að biðja um leyfi áður hjá konunni fyrir því að snerta hana, halda innri skoðunum, þvagleggsuppsetningum og notkun innri fóstursírita (elektróðu) í lágmarki eins og mögulegt er, sem og notkun sogklukku eða annarra áhalda. Áhersla á nærgætni og svona vinnubrögð á að sjálfsögðu við um umönnun allra kvenna í fæðingu, en þessi atriði eru sérstaklega mikilvæg í umönnun kvenna sem hafa orðið fyrir kynferðisofbeldi.

Ef konur kvíða fæðingu er strax hægt að byrja að vinna í því á meðgöngunni með því að æfa aðlögunarleiðir og bjargráð til að nota í fæðingunni. Mikilvægt er að stuðla að traustu meðferðarsambandi. Samfelld þjónusta, þar sem einn eða sem fæstir aðilar sinna konunni frá upphafi meðgöngu þar til eftir fæðingu, hentar einkar vel til þess. Ef vel tekst til og traust skapast getur fæðingarreynslan nefnilega verið virkilega valdeflandi fyrir konur. Konur, sem eru svo sannarlega kyngimagnaðar skepnur og eiga allar skilið að upplifa fæðingu sem sjálfsstyrkjandi viðburð í lífi sínu. 

Inga María Hlíðar Thorsteinson

Pistlahöfundur

Inga María útskrifaðist úr hjúkrunarfræði við Háskóla Íslands vorið 2016 og ljósmóðurfræði 2018. Hún hefur bæði starfað á Fæðingarvakt og Meðgöngu- og sængurlegudeild LSH eftir útskrift, auk þess að sinna heimaþjónustu ljósmæðra. Inga María var varaformaður Stúdentaráðs HÍ, formaður félags hjúkrunarfræðinema við HÍ og síðar hagsmunafulltrúi félagsins á námstíma sínum. Hún situr nú í velferðarnefnd Sjálfstæðisflokksins.