Brexit – sjálfseyðing eða tækifæri

eftir Birta Austmann Bjarnadóttir

Það er ekki bara EM sem heldur Evrópubúum á tánum þessa dagana. Á morgun, fimmtudaginn 23. júní ganga Bretar til þjóðaratkvæðagreiðslu um framtíð sína innan Evrópusambandsins (ESB). Niðurstaða þjóðaratkvæðagreiðslunnar, sem í umræðunni hefur verið kölluð Brexit (British exit) getur leitt til þess að Bretland krefjist úrsagnar úr ESB en slíkt myndi hafa miklar afleiðingar fyrir Bretland og ESB – og mögulega Ísland.

ESB og Bretland

ESB samanstendur af 28 ríkjum í Evrópu, íbúar þeirra eru í heildina 508 milljónir sem gerir 7,3% af fólksfjölda heimsins. Hugmyndin sem Evrópusambandið byggir á kom fram við lok seinni heimstyrjaldarinnar og felur það í sér að ríki sem eigi í viðskiptasambandi séu líklegri til að halda friðinn.

Þjóðaratkvæðagreiðslu um útgöngu Bretlands úr ESB má rekja til kosningaloforðs David Cameron, forsætisráðherra Bretlands og leiðtoga Íhaldsmannna, í bresku þingkosningunum árið 2015. Bretar gerðust aðilar að forvera ESB árið 1973 og var inngangan samþykkt með þjóðaratkvæðagreiðslu þarlendis árið 1975. Bretar hafa þó aldrei viljað fara alla leið í evrópusamrumanum og hefur viss efi og óánægja einkennt aðild þeirra að ESB. Loforð Cameron olli því aukinni kröfu meðal flokksbræðra hans og almennings um að breska þjóðin ætti að fá að kjósa aftur um aðild að ESB. Í nóvember 2015 tilkynnti Cameron að hann myndi sækjast eftir umbótum fyrir Bretland innan ESB áður en að til þjóðaratkvæðagreiðslu kæmi. Með því vonaðist Cameron, sem er hlynntur áframhaldandi aðild Bretlands að ESB, að honum tækist að lægja öldur efahyggjunnar um aðild að ESB meðal landsmanna. Þrátt fyrir samninga um umbætur tókst Cameron ekki að koma í veg fyrir þjóðaratkvæðagreiðsluna sem að hans sögn verður endanleg niðurstaða og því er ekki úr vegi að velta því fyrir sér hvaða áhrif niðurstöður hennar geta haft fyrir Bretland, ESB og okkur hér á Íslandi.

Hvernig færi úrsögn úr ESB fram?

Árið 1982 sagði Grænland, sem heyrir undir Danmörku, sig úr ESB. Að því frátöldu eru engin fordæmi fyrir úrsögn ríkis úr ESB.  Síðustu vikur hefur mikill hiti færst í kosningabaráttuna um Brexit, en hún er á milli tveggja fylkinga; Vote leave sem berst fyrir aðskilnaði og Remain sem styðja áframhaldandi veru Bretlands innan sambandsins. Á bakvið Vote leave ber helst að nefna sjálfstæðisflokk Bretlands (UKIP) en fyrir honum fer Nigel Farage, hefur flokkurinn verið talinn róttækur hægri flokkur sem meðal annars elur á þjóðernishyggju. Helstu rök þeirra fyrir aðskilnaði frá Evrópusambandinu er endurheimt fullveldis, koma í veg fyrir hinn gríðarlega straum af fólki sem flytur til landsins, hefta aðgöngu hælisleitenda og draga úr þeim útgjöldum sem samkvæmt þeim fylgir aðild Bretlands að ESB. Þá telja aðskilnaðarsinnar að stofnanir ESB séu illa í stakk búnar til þess að bregðast við fjárhagslegum áskorunum. Íhaldsflokkurinn hefur lýst yfir hlutleysi en meðlimir hans virðast dreifast á báðar fylkingar, bæði meðal flokksmanna og leiðtoga flokksins en eins og fram hefur komið er David Cameron hlynntur áfram haldandi aðild en t.d. fyrrum borgarstjóri Lundúna og meðlimur Íhaldsflokksins, Boris Johnson, er einn ötulasti talsmaður aðskilnaðar. Innan Verkamannaflokksins virðist vera breiður stuðningur við Remain. Síðastliðinn fimmtudag gerðist sá sorglegi atburður að Jo Cox, þingkona Verkamannaflokksins og einn helsti talsmaður hans fyrir áframhaldandi aðild að ESB var skotin og stungin til bana. Farage hefur sakað Cameron og Remain um að nýta moðrið á þingkonunni í pólitískum tilgangi, en Thomas Mair sem er ákærður fyrir morðið á henni svaraði fyrir dómstólum þegar hann var spurður til nafns: „Drepum föðurlandssvikara, frelsum Bretland.”

Fáist meirihluti í þjóðaratkvæðagreiðslunni fyrir úrsögn Bretlands úr ESB taka við flóknar samningaviðræður þar sem meðal annars yrði samið um stöðu breskra ríkisborgara sem eru búsettir í Evrópu, öryggisstefnu sem og hvernig Bretland mun aðskilja sig frá regluverki ESB. Lokadrög samnings um úrsögn Bretlands úr ESB yrðu þá að vera samþykkt af meirihluta aðildarríkjanna sem og Evrópuþinginu. Þá yrði einnig að semja um hvernig tengsl Bretlands við ESB yrði í framtíðinni.

Hvað gerist ef Bretland gengur ekki úr ESB?

Samkvæmt skoðanakönnunum er um helmingur Breta hlynntur áframhaldandi aðild og helmingur hlynntur úrsögn, því er nánast ómögulegt að spá fyrir um hver niðurstaða kosninganna verður. Barack Obama, Bandaríkjaforseti, hefur hvatt Breta til áframhaldandi aðildar að ESB. Þá hafa leiðtogar G7 ríkjanna (hópur stærstu iðnríkja heims) varað við því að úrsögn Breta úr ESB muni snúa við vexti í alþjóðlegum viðskiptum. Christine Legarde framkvæmdastjóri Alþjóðagjaldeyrissjóðsins hefur talað fyrir því að Bretar verði áfram í ESB. Þá hefur Donald Trump einnig tjáð sig um málið en hann styður úrsögn Bretlands úr ESB.

Kjósi Bretar áframhaldandi aðild að ESB munu þær úrbætur sem David Cameron samdi um fyrr á árinu taka gildi. Úrbæturnar koma að hans sögn til móts við þá sem vilja úr ESB en þær fela meðal annars í sér minni velferðargreiðslur til illa launaðra farandverkamanna sem á að draga úr hvötum þeirra til þess að koma að starfa í Bretlandi, vissa friðhelgi breskra markaða frá regluverki evrunnar, þá opnast heimild fyrir takmörkun á þátttöku Bretlands í auknum evrópusamruna, þá fá Bretar heimild til aðgerða gegn þeim sem ógna almannaöryggi. Þá væri einnig staðfest að Bretar muni ekki þurfa að taka upp evruna þar sem innan ESB séu fleiri gjaldmiðlar en bara evran.

Hvað gerist ef Bretland gengur úr ESB?

Ljóst er að úrsögn Breta muni hafa mikil áhrif á bæði ESB og Bretland, þó að erfitt sé að fullyrða hvaða afleiðingar það hafi er hægt að leiða líkur að því hvað muni gerast.

David Cameron heldur því fram að úrsögn Breta úr ESB jafngildi sjálfseyðingu, fjárhagslegar afleiðingar úrsagnar gætu komið mjög illa niður á breskum fjölskyldum. Samkvæmt skýrslu fjármálaráðuneytisins sem George Osborne, fjármálaráðherra, kynnti, er hætta á að pundið muni falla, samdráttur verði í landsframleiðslu, húsnæðisverð lækki, laun dragist saman, atvinnuleysi og lántaka aukist auk verðbólgu. Með því að velja úrsögn væru Bretar að mati Osborne að velja niðursveiflu. Talsmenn úrsagnar hafa gagnrýnt skýrsluna og halda því fram að með henni sé verið að ala á ótta.

Samkvæmt Osborne skiptir miklu máli að Bretland nái góðum viðskiptasamning við sambandið komi til úrsagnar. Fjármálaráðuneytið hefur stillt upp þremur mismunandi leiðum sem Bretlandi kynni að standa til boða kæmi til úrsagnar. Hagkvæmast væri fyrir Bretland væri að gerast aðili að EES eins og Ísland og Noregur en tap breskra heimila við það yrði að meðaltali um 2.600 pund. Þá væri hægt að gera fríverslunarsamning við sambandið eins Kanada en þá yrði tap breskra heimila að meðaltali 4.300 pund. Í þriðja lagi gætu Bretar treyst á tollalækkanir í gegnum Alþjóðaviðskiptastofnunina, tap breskra heimila yrði þá að meðaltali 5.200 pund.

Fyrrum forsætisráðherra Bretlands, Tony Blair, telur að úrsögn úr Evrópusambandinu myndi skapa gríðarlegan efnahagsvanda.

Vote leave telja að með úrsögn úr ESB sé hægt að skapa 300.000 ný störf með nýjum viðskiptasamningum utan sameiginlegs markaðar Evrópusambandsins auk þess að ríkissjóður gæti lagt 100 milljónir punda aukalega í heilbrigðiskerfið, sem að óbreyttu hefðu annars farið til ESB.

Jean Claude Juncker, forseti framkvæmdastjórnar ESB, sagði í viðtali við franska dagblaðið Le Monde að yfirgefi Bretland Evrópusambandið verði það skilgreint sem ríki utan sambandsins og ekki verði lögð áhersla á að veita því sérstaka meðferð umfram önnur slík. Wolfgang Schäuble, fjármálaráðherra Þýskalands, sagði í viðtali við Der Spiegel að innri markaður ESB stæði Bretum ekki til boða, kæmi til úrsagnar.

Þá má ekki gleyma Skotum og Írum. Skoskir sjálfstæðissinnar segjast munu beita sér fyrir nýrri þjóðaratkvæðagreiðslu og umsóknar í ESB sem sjálfstætt ríki samþykki Bretar Brexit, en tæp tvö ár eru síðan Skotar höfnuðu sjálfstæði í þjóðaratkvæðagreiðslu. Samkvæmt skoðanakönnunum skiptist skoska þjóðin í tvennt í afstöðu sinni hvað þetta varðar. Írar gætu þá lent í smá klemmu þar sem þeir hafa bæði sterk tengsl við ESB og eru fjárhagslega mjög tengdir Bretlandi. Auk þess er Norður Írland undir breskri stjórn og myndi fylgja Bretlandi úr ESB en Írar yrðu áfram í ESB, ferðfrelsi þar á milli myndi því skerðast. Þá hefur því verið velt upp hvort að Brexit myndi hafa áhrif á friðarsáttmála Norður Írlands.

Komi til úrsagnar Breta gæti það hreyft við öðrum aðildarríkjum ESB en ekki er loku fyrir það skotið að í kjölfarið krefjist Frakkar og Hollendingar einnig úrsagnar.  

Brexit og Ísland

Eiríkur Bergmann Eiríksson prófessor í stjórnmálafræði telur að Brexit gæti haft gríðarleg áhrif hérlendis. Bretland er ein af okkar helstu viðskiptaþjóðum og hefur grundvöllur íslensks efnahagslífs samkvæmt honum meðal annars verið að selja Bretum þorsk í þjóðarréttinn fish and chips. Komi til úrsagnar þurfi Bretar í ljósi breyttrar alþjóðapólitískrar stöðu að endurskoða í hvaða farvegi viðskiptasamningar þeirra og viðskiptasambönd ættu að vera. Hann veltir upp möguleikanum á einhverskonar ytra Evrópusambandi Evrópuríkja sem standa utan ESB, það er Íslandi, Bretlandi, Noregi, Sviss og jafnvel Andorra, San Marino og Ermasundseyjunum.

Nú er því bara að bíða og sjá hvað Breska þjóðin ákveður á morgun.

Ljósmynd er fengin af Time

Birta Austmann Bjarnadóttir

Pistlahöfundur

Birta er með B.A. gráðu í stjórnmálafræði og lögfræði frá Háskóla Íslands ásamt meistaragráðu í lögfræði frá sama skóla. Birta starfaði á viðskiptasviði Íbúðalánasjóðs samhliða námi en starfar núna hjá Þjóðskrá Íslands. Hún hefur setið í stjórnum Vöku fls. og stjórn Politica, félags stjórnmálafræðinema auk nefndarsetu í ráðum Stúdentaráðs Háskóla Íslands og Háskólaþingi.